Cái sự hèn giờ mới sủa cho nghe nè

Khoảng đầu 2013 có người quen giới thiệu cho tôi một người tại bảo tàng mỹ thuật quốc gia Hà Nội cần giúp đỡ làm một cái triển lãm nhân kỷ niệm 40 năm 30 tháng 4/2015. Với một triễn lãm được hứa hẹn tầm vóc quốc gia (và xuyên quốc gia) như vậy, tất nhiên là tôi hớn hở tí tửng nhận lời. 

Và tất nhiên sức một mình tôi không thể làm được. Buổi đầu ban sơ, tôi mời một giáo sư người Việt gốc Mỹ cộng tác. Phẩn ban đầu đề xuất sẽ mời thêm ít nhất hai người art Professors của UC Berkeley and Davis để đảm bảo tính công bằng trong việc tuyển lựa. 

Tôi và người đó sau khi bàn tán , si nghĩ vắt óc moi tim cả vài tuần chat qua chat brain storm lại làm biết bao cái research liên quan để cuối cùng lòi ra cái đề án sau đây. Người kia viết ra bằng tiếng Anh, tôi dịch ra tiếng Việt. Phần viết dưới đây chỉ là đề cương ban đâu thôi nhé. Mà cũng công phu tim óc và máu dữ lắm gòi nha. 

Phần tiếng anh nè. 

Thinking about April 30th, 1975, first and foremost is tension filled. This tension arises because this time period is largely defined by war, devastation, loss, division, revolution, liberation, corruption, oppression, displacement, and a myriad of other realities that have left lasting legacies for so many globally. It is also tension filled because individuals and groups feel such ownership over a period that affected them very personally or represent a life changing moment for which to (re)think and (re)act.

For those whose experiences and voices are not historically at the forefront, thinking about the US - Viet Nam War era encompases frustration and a long standing struggle for representation. How do we begin to unravel these tensions in order to allow for open dialogue about the US - Viet Nam War era and its effects leading to the present and beyond? More importantly how has 40 years post war inform what we believe is our present and future Viet Nam?

Knowing that so many from divergent lives and geographies feel they wholly understand and hence own the US - Viet Nam War as experienced through their unique and shared realities, we propose the theme for the exhibit be – Viet Nam as Concept: The Wisdom of Time. Viet Nam as concept, means that Viet Nam may be owned by the many but ultimately is not owned or cannot fully be owned by any one person or group. We posit that with time, we are able to explore more liberally the many unique dimensions of Viet Nam. Time is also a concept open to for interpretation. We can think of time as the literal enumeration of hours, day, and years to (re)create, destroy, learn, forget what is in our heart, mind, home, love, family, history, and country. Time also allows for forgetting, forgiving, and letting go. At times, it also means that no amount of time can erase a wrong or injustice that may linger and affect us well into the future.

With will commission personally chosen artists to consider the theme of the exhibit and create pieces to reflect their thoughts and art.

Phần tiếng Việt đây nè. Đây chỉ là sơ bộ dịch ra cho ban lãnh đạo chiêm ngưỡng thôi.

Nếu nhắc tới ngày 30 tháng 4 năm 1975, dù là người thắng hay thua cuộc, trong lòng người Việt Nam sẽ dấy lên một  đặc trưng : kịch tính và căng thẳng. Tình cảm này phát sinh bởi tính nhạy cảm  đau thương của chiến tranh, sự tàn phá, mất mát, chia ly, từ những cuộc cách mạng, giải thoát, tham nhũng, áp bức, di dời ra khỏi nơi sanh chốn đẻ  , và vô số các thực tại khách quan khác,  Gần 40 năm nay, mỗi năm nhìn lại ngày 30/4, chúng ta vẫn chưa có một thái độ dứt khoát cần có để cùng nhau nắm tay bước vào tương lai trong thời đại toàn cầu hóa. Với những nỗi niềm còn quá dâng trào, ngày 30 tháng 4 làm nảy nở những kịch tính và căng thẳng  trong từng cá nhân, trong từng nhóm người vì mỗi người đều có những kỷ niệm, suy nghĩ thái độ riêng. Những kỷ niệm và thái độ đó ít nhiều là kim chỉ nam cho hành động, thái độ chính trị cho mỗi người trong hiện tại.

Đối với rất nhiều người Việt Nam trên toàn thế giới được sinh ra sau 1975, có hoặc gián tiếp sở hữu những trãi nghiệm trong giai đoạn lịch sử đặc biệt này,  thời kỳ Chiến tranh Việt Nam/ Chiến tranh chống Mỹ dù muốn dù không cũng đem lại những thất vọng và đau thương, hệ quả chiến tranh như một vết thương dù 40 năm đã qua, vẫn chưa thấy lành.

Làm thế nào để chúng ta bắt đầu làm sáng tỏ những căng thẳng và kịch tính, mở ra một cánh cửa rộng cho phép chúng ta thẳng thắng đối thoại về thời kỳ Chiến tranh Việt Nam/Chiến tranh chống Mỹ và ảnh hưởng của nó dẫn đến hiện tại và xa hơn nữa? Quan trọng hơn là làm thế nào để sau 40 năm sau chiến tranh, đưa ra một thông điệp về  một hiện tại của một Việt Nam hòa bình để vững vàng bước tới tương lai?

Theo nhận định và quan sát rất riêng của người làm công tác nghệ thuật lâu dài, chúng tôi biết rằng mỗi người họa sĩ Việt Nam dù lớn lên sau 1975, dù ở Việt Nam hay ở bất cứ khu vực địa lý nào ngoài biên giới nước Việt, đều có những cảm nhận, tình cảm và kinh nghiệm rất khác nhau , rất riêng và rất độc đáo về cuộc Chiến tranh Việt Nam cũng như thời kỳ hậu chiến tranh.

Với những lý do trên chúng tôi đề xuất chủ đề của triển lãm với chủ đề : Việt Nam như  một Khái niệm: Wisdom of Time. ( Sự từng trãi của thời gian ? )

Việt Nam như một khái niệm, có nghĩa là Việt Nam không phải còn là một cái tên có giá trị địa lý hay chỉ về con người Việt Nam như một quốc gia hay sắc tộc. Viêt Nam là một khái niệm được diễn giải như một giá trị trừu tượng, nên có thể được sở hữu bởi rất nhiều nhưng cuối cùng không thuộc sở hữu hoặc có thể không hoàn toàn thuộc sở hữu của bất kỳ một cá nhân hoặc nhóm.

Thời gian cũng được thể nghiệm trong cuộc triễn lãm này như một khái niệm độc đáo gắn liền với “ Việt Nam” . Thời gian cũng là một khái niệm rất thoáng cho những hướng sáng tác độc đáo dành riêng cho thế hệ sau 1975, những người ở lứa tuổi còn quá trẻ để đối thoại với khái niệm “ Thời Gian” gắn liền với “ Việt Nam".

Khái niệm “ thời gian” có thể được hiểu theo nghĩa đen như giờ, ngày, năm hoặc theo nghĩa tạo dựng lên hay phá hủy đi , học tập và làm việc, hay gìn giữ hoặc quên đi phong tục tập quán, hay hướng tới những giá trị mới, hay ôm ấp những tình yêu quê cha đất tổ , gia đình, lịch sử và đất nước Việt Nam. Giá trị màu nhiệm của “Thời gian” cũng cho phép con người ta quên, tha thứ, và vì thế hướng tới những lạc quan và yêu thương cho mai sau. 

Đôi khi, thời gian cũng là một khái niệm lâu dài vĩnh cửu không xóa nhòa được những đau thương có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Hội đồng giám tuyển sẽ cẩn thận lựa chọn 40 họa sĩ trẻ hiện đang sing sống ở Việt Nam và ở Mỹ có tác phẩm phù hơp với chủ đề Việt Nam như một khái niệm: Sự từng trãi của thời gian . Nhưng không vì thế mà bỏ qua những nét độc đáo riêng của từng họa sĩ, phản ánh sự đa dạng trong từng họa sĩ trong thời đại toàn cầu hóa.

Cái rồi thơ qua thơ lại, người của bảo tàng Hà Nội không tiếng anh, người cộng tác với tôi tiếng Việt chập chững. Nên cái giống gì qua tay tôi cũng phải dịch song ngữ hết: nhất là lý lịch của tôi và người cộng tác của tôi để cho lãnh đạo ngành duyệt. 

Làm việc với Hà Nội thì cái gì cũng phải duyệt....và chờ. Cái đó thì tôi hiểu. 

Bẳng một thời gian im lặng, bữa đó đùng một cái tôi nhận được một cái email của một ông tên David Whatever. Lạ hoắc. Thơ thế này. Mấy người ngoài Hà Nội đưa email của mày cho tao (gòi) hỏi tao (là )hỏi mày có muốn help out giúp đỡ cái triển lãm 2015 không? 

What the Fuck ? Tôi ngỡ ngàng. Té ra mình bị cho đá ra chầu rìa bằng cái thằng cha này à. 

Google ổng thì té ra ổng cựu chiến binh Việt Nam, hồi trước có làm một cái show cho Việt Nam và Mỹ hồi hai nước mới mần huề nhau. Họa sĩ Việt và họa sĩ Mỹ. 

Tôi đùng đùng nhưng rất lịch sự bắn một cái email cc hết mấy người ngoài Hà Nội và người cộng tác với tôi ở Mỹ, ngụ ý là tôi rất happy to  " help out" và nhá lên là tôi là cái con rất là ngu đã bỏ công bỏ mạng ra làm cái đề xuất ban đầu và được chủ động mời làm giám tuyển curator phía bên Mỹ. 

Cái rồi tình là hình cứ im lặng tới bữa hôm nay. Bữa hổm mở Fb ra mới được update là ông Mỹ David Whatever ổng cũng chuồn luôn rồi. Người Hà Nội bối rối. Cái người cộng sự của tôi được mời trở lại. Và người Hà Nội có ngụ ý là không muốn dính líu gì tới tôi vì art của tôi  "too controversial" ( dịch ra theo kiểu Hà Nội là có vấn đề ).

Mấy. Cái hèn rất chu đáo của Bảo tàng mỹ thuật quốc gia Hà Nội mà tôi muốn khạc ra đây là. 

Hèn cái số Một. Sự im lặng vô trách nhiệm cả gần 2 năm nay của bảo tàng Hà Nội. Họ có thể phung vô mặt tôi cái câu. Chị ơi, art của chị gớm quá, cờ quạt tùm lum. Chửi tùm lum không nể bên nào hết. Mần sao dám để cho chị giám tuyển 20 người họa sĩ Việt Kiều được. Hay chị ơi, hồi trước chúng tôi dại quá, mời chị làm việc mà không nhờ công an mạng nó dòm dùm trước, giờ tầy huầy ra rồi mới biết lập trường tư tưởng của chị lung lay quá. Nên hết dám làm việc với chị gòi. Nói vậy thì có sao đâu nhể.

Cứ phan vô mặt tôi một câu thế. Tôi hiểu đươc mà. Làm đề xuất là một chuyện, được chấp thuận không là một chuyện khác. Chuyện đó ai cũng có thể chấp nhận được. Im lặng một cách hèn hạ không có tính chuyên nghiệp của một đám thậm xưng là người của bảo tàng mỹ thuật quốc gia. Là một chuyện khó lòng chấp nhận được. 

Hèn cái số Hai. Cái đám mời tôi làm đa số là đàn ông, lợi dụng tôi làm cái đề án phải mất bao nhiều thời gian và năng lực mà cứ hội tụ lại là con cò con kê cứ kêu là " băn khoăn" quá không dám hiểu. Tiếng Việt tôi dịch ra ngời ngời bỏ ra mấy đêm trắng trợn sáng tỏ thế mắc chó gì mà không hiểu. Chủ động mời Việt Kiều về tham gia hòa hợp hòa giãi chỉ là art thôi nhé  nhưng Sợ ''art"' có vấn đề". Chỉ mới. Thò một ngón chân ra biển nhưng sợ lạnh mà cũng dek dám nói thiệt. Nên im. 

Hèn cái số Ba. Cái hèn này to nhất. Vụ 30/4/2015 là 40 năm giải phóng đất nước, Nam Bắc một nhà, chuyện triễn lãm là chuyện của người Việt Nam trong một nhà giải quyết với nhau. Có cắn đắng mới phải làm triễn lãm để hòa đồng. Có vấn đề mới phải đem ra giãi bày với nhau. 

Bởi vậy mới muối mặt mời Việt Kiều tham gia. Chứ không ban đầu đã tính xài David Whatever gòi. Vì, theo lời giải thích của Hà Nội. Ông ấy có quan hệ lâu năm với lại có kinh nghiệm tổ chức. Blah blah blah. 

Mà. Luống cuống thế nào. Cuối cùng thấy không xong, không đúng theo ý hòa hợp theo ý lãnh đạo ( mà không dám nói như cái Hèn số 2) thì kêu ngoại bang cõng rắn đá con chip hôi. Hồi trước một hai đuổi cổ thằng Mỹ nó đi. Giờ có cái email nói cho con Việt Nam này biết một tiếng cũng không làm được. Phải nhờ tới thằng Mỹ nó giúp. Có cái nào hèn và nhục hơn cái đó không. Người trong nhà với nhau nói còn dek hiểu thì mần sao mà tụi nước ngoài nó hiểu. Người trong nhà nói tiếng Việt với nhau chưa xong thì mần sao mà nói tiếng Anh. 

Hèn cái số Bốn. Cái này nham hiểm và không nằm dài ra cho mẹ đánh vì cái tội ăn cắp thì thôi. Không ngó ngàng gì hết tới người nhưng xài cái tựa của người ta nhé . Viet Nam as Concept: The Wisdom of Time.
Lúc người cộng tác của tôi la toáng lên. Các anh xài cái tựa của chúng tôi làm à . Phía bên kia ậm ừ. Ừa. thì xài. Mà phần nội dung hoàn toàn khác. 
What the fuck !
Người ta đi coi triễn lãm art, dek có ai coi phần nội dung. Công chúng vô xem tranh, họa may [ tôi nhấn mạnh là họa may] lắm thì dòm cái tựa, rồi coi tranh. Phần nội dung chủ yếu để duyệt trình rồi để cho họa sỉ biết là vẽ cho ra na ná yêu cầu ban giám tuyển để được chọn tranh. Cái triễn lãm bắt mắt hàng độc hay không, nằm mịa nó vô cái tựa gòi. Lấy  cái tựa là coi như ăn trước cái đầu của người ta gòi. 

Mà giờ đọc lại, thấy mình tài ghê nhỉ. Làm một cái tựa mà được tới nhà bảo tàng Mỹ thuật quốc gia ăn cắp thì cũng là giỏi. 

Tôi không biết cuộc triễn lãm 2015 năm nay sẽ như mô. Nhưng chắc chắn là sẽ không có những vấn đề sâu sắc và có "vấn đề " bức xúc như cái đề xuất phía trên. Và chắc chắn đã không có tôi tham gia. 

40 năm qua rồi. Mọi sự tới giờ vẫn rứa. Kể cả Art ! 

30/4 năm nay với tôi tới sớm gần 2 năm !!!!!!!với một chữ Hèn to tướng ! 

P.s chồng nghe gòi bảo. I told you so !!!! that why I bring you here so you can do whatever you want with your art. Ngậm ngùi say YES ! 

P.s thim cái nữa nè : heheheh, đã bảo không xài FB mà lâu lâu cứ lén lút mở ra cho sủa một tràng chi vậy chời !!!

Một đời người

Ông rất cao. Dễ gần tới 2 m. Người Mỹ đen, nhìn roi roi dữ tợn với khuôn mặt lờ đờ lúc nào cũng ngái ngủ. Ông homeless, nghe mấy người nói dễ chừng cũng 20-30 năm. Ông là một thành viên lâu năm của chổ trú đông tôi làm cuối tuần. Hiếm vô cuối tuần. Mấy người nói. Ổng phải ...đi làm cuối tuần. Rồi bấm nhau cười ha hả. Tôi hỏi vụ gì. Mấy người nói R. nó khôn lắm. Cuối tuần nó bận đại cái đồng phục của mấy người làm ngoài đường, thấy đám nào đông đông là nhào tới giả bộ hướng dẫn parking... kiếm tiền tip. Người ta biết ông lâu năm lăn lộn ngoài khu down town này, cảnh sát thì hù đuổi chứ nhân viên bình thường thì mặc kệ. Làm khó làm dễ chi. Ông cũng làm lấy vài đồng hút thuốc. Vả lại, họ sợ ông nỗi khùng. Họ sợ ông trả thù.

Ông là con nghiện lâu năm. Lâu lâu thuốc giật cho vài trận, vô binh viện nằm 'lấy vacation" có người take care chăm sóc vài tháng rồi lại ra. Ăn uống vật vạ chổ này chổ kia. Sống vậy cũng lâu rồi.
Ông có bà social worker làm ở chổ tôi. Nghe mấy người nói, R là ' khách cưng" của bà này. Có làm bậy bạ, vi phạm kỷ luật chi chi cũng bị đuổi chừng 1 tuần rồi quay lại chứ người khác là bị tống cổ ra khỏi trung tâm lâu rồi.

Lần đó, ông lết vào chủ nhật, với một cái băng tay của bịnh viện. Ông dật dờ ngồi ngủ chờ tới giờ cơm. Tới 12 giờ, tôi kêu tới bàn ông thì ông vẫn còn ngủ gục. Một hồi kêu qua mấy bàn khác thì ông thức dậy, lên chen vô giữa hàng cut line của một người khác ngay trước mặt tôi. Tôi kêu, Mr R. You cannot cut in line like that. Ông  không nói chi. Quay qua nhìn tôi vẽ bất cần. Tôi nói với đầu bếp. Đừng có serve cho ổng. Ổng chen hàng đó. Ông quay phắt lại, chồm vô mặt tôi, F. you !

Lúc đó còn rất đông người chờ lấy cơm trưa nên tôi quyết định không kêu security. Mắc công náo loạn gần 100 con người đang hong hóng chờ lấy cơm. Tôi nói ông bếp. Đưa phần cơm cho ổng. Rồi [tuy trong bụng rất run ] tôi nói cứng vậy nè. I could have sent you out but you are just be discharged from the hospital. Just enjoy your meal and get out of here before I call the security. Đáng lẽ tao đuổi mày ra vì cái tội chửi tao như vậy. Mà tại mày mới ra khỏi bịnh viện nhé. Ăn đi rồi đi liền trước khi tao gọi security.

Chẳng ai nói ai rằng. Ông bưng phần cơm rồi về chổ. Ăn xong rồi chuồn mất. Tôi thì phần vừa run vừa thấy mình bất lực. Trong những trường hợp như vậy, theo đúng qui định , tôi sẽ phải tống cổ khách ra ngoài ngay, nhất là bảo đảm an toàn cho tôi, và cho những người khác nữa. Đây cũng làm lần đầu tiên tôi bị khách chửi và hung dữ như vậy nên chắc cũng chưa nhanh nhẹn đối phó cho lắm.

Tôi viết báo cáo cho xếp và update cho bà social worker của ông. Run và mệt. Sợ mà không dám kể cho chồng nghe. Ổng sẽ bảo em bỏ ngay cái job này cho yên. Hehehe.

Bà social worker emailed lại là bả sẽ nói chuyện với ổng.

Một vài tháng sau tôi cũng không thấy ổng lần nào. Một buổi, ông vô. Lịch sự chào tôi. Tôi cũng lịch sự gật đầu chào lại.

Cuối ngày, còn chừng 10 phút là đóng cửa trung tâm, ông rụt rè tiến tới chổ tôi ngồi. Dịu dàng. Nói vầy nè. You are a decent person. You are very nice. And I was very rude to you. I apologise. Đôi mắt long sòng sọc bữa nào  thì bữa nay hiền lành, lễ phép và trung thực biết bao.

Tôi cười. Apologize accepted.
Ông cười. Một nụ cười rất thật lòng. Vậy rồi thôi.

Mấy tháng sau, tôi thấy trong văn phòng có một cái ghế nệm bằng da, trên ghế có một cái note của bà social worker viết nhắn mọi người. Ghế này tao để dành cho ông R. Chừng nào ổng tới nhờ mọi người đưa ổng dùm. Mà cái ghế thì tới giờ cũng còn đó.

Tuần trước tôi đi làm, thấy một cái bảng be bé, photo copy cái hình ID của ông. Cái hình ID chân dung bé tí, giờ được phóng to gấp mấy lần làm cái bảng cáo phó. Hình mờ căm căm. Chỉ có con mắt trắng tròng thì người ta mới nhận ra ông. Nhìn tội gì đâu. Bà social worker thông báo là ông mất rồi.

Bả viết, tôi nghiệm ra. Dòng chữ viết tay của bà social worker già nhìn nghẹn ngào lắm. R. You will be missed !

Homeless ở bên đây chết bởi đủ thứ. Bị giết, bị bịnh, thuốc giật, lạnh.... đói và biết bao cái tai họa rình rập. Tôi thẩn thờ hồi lâu.

Số phận xua đẩy tôi biết ông trong cái lúc ông nổi khùng nhất và cái lúc ông xử sự một cách  "người nhất". Một hai phút biết nhau thế thôi. Cũng thấy tình người nhiều khi đơn giản mà toàn vẹn tới chừng nào.

Tôi thấy lòng mềm xuống.

Một đời người. Sống chết ba hồi. Không biết trên đời sẽ có bao nhiêu người nhớ tới ông.

Tôi biết. Tôi sẽ là một người nhớ tới ông. Qua cái entry này. Qua đôi mắt hiền lành và lời xin lỗi rất chân thành bữa đó. Vậy thôi.

Yes, R. You will be missed. As a decent human being.