Chuyện cờ (I)

Hồi Việt Nam, mỗi lần chào cờ là cực hình. Nắng chang chang. Cả đám rúc trong bóng râm của cây me già, cười rút rít. Thằng bí thư chi đoàn cứ quay xuống gầm gừ. Tôi đứng trề môi nhìn nó. Bất cần. Lúc sau con bé kế nhà sáng thứ hai đi làm lại áo dài. Nó làm ở báo Công An. Sáng thứ hai phải chào cờ. Tôi nghĩ. Đúng là vẽ chuyện. Sao chào cờ lại cứ phải áo dài. Áo dài mà trong đầu không kính trọng lá cờ đó thì cũng như không. Lá cờ đỏ sao vàng lúc đó chẳng ý nghĩa gì. Cho tới khi sang Mỹ. Thấy bà con dân ta nhúng cái cờ đỏ sao vàng trong toilet hay dẫm đạp lên mỗi lần biểu tình. Tôi mới chợt thấy xót xa. Vời vợi nhớ tới những buổi chào cờ cháy nắng. Chợt yêu lá cờ của mình. Rồi sẳn yêu luôn cái cờ của " người ta". Chợt hiểu tại sao người ta làm vậy. Chợt. Hiểu ra nhiều thứ lắm.

Rồi những lớp art. Rồi những bài tập. Khiến tôi chú ý tới lá cờ nhiều hơn. Rồi ghiền gẫm. Một lần ông thầy dạy lịch sử Việt trong Berkekley giảng về lịch sử Huế, vua và thời Pháp thuộc. Ông nói lúc Nhật vô chiếm Việt Nam một năm, tụi nó rất mị dân. Cho vua Việt được treo cờ Việt. Mình hỏi. Thế cái cờ đó hình thù ra sao. Ông ớ người. Tao không biết. Hình như chỉ là cờ phướn. Kiếm tài liệu cũng không có nhiều. Thế là tôi "set up" cho một project cho riêng mình. Cờ Việt Nam. Project đó giúp tôi kiếm được cái scholarship làm cái solo show. Giờ vẫn còn trang website của U.C Berkeley đó nha.

Whatever. Dài dòng chuyện cờ cũng chỉ để kể về một lá cờ khác của dân Việt Nam mà bây giờ nhiều người không biết/ hay quên/ hay là không hề biết tới. Lá cờ mặt trận giải phóng Việt Nam miền Nam.

Dân nho nhỏ sau 1975 không biết/ hay quên/ hay không nhớ.... Giờ viết ra cho nhớ nè.

Lần đầu tôi chú ý tới lá cờ này là vào 2005. Má trao cho tôi cuốn ký hoạ Má vẽ hồi những năm 60. Má nói. Chừng nào rảnh phóng to ra cho Má nhá. Cuốn ký hoạ dày cộm với những mẫu tranh nho nhỏ. Vẽ bằng đủ thứ vật liệu. Nhìn là biết hồi xưa Má có gì xài nấy. Sáp, chì, bột màu....trên giấy đủ loại. Má vẽ tranh cổ động tuyên truyền giải phóng miền nam Viêt Nam nhiều lắm. Hồi xưa đa số hoạ sĩ ngoài bắc vẽ những chủ đề đó. Má cũng vậy thôi. Tranh của Má vẽ lá cờ MTGPMNVN với những cô du kích tai bèo và bông sen trong tình tứ lãng mạn hun đúc nhiệt huyết của cả một thế hệ trẻ ngày xưa. Với một niềm tin bất diệt. Giải phóng miền nam Việt Nam.

Những cái tranh nho nhỏ này tôi đã thấy từ lâu lúc còn nhỏ con nít hay lục lọi đồ của Má những khi Má vắng nhà. Nhưng mãi tới 2005 mới bắt đầu cảm thấy cái đẹp của nó. Bảng màu của Má vẽ lung linh thế kia. Giờ có phóng thiệt to, thì chắc tôi cũng ko thể nào vẽ lại được cái màu sắc thần kỳ rực rỡ của Má được. Con em hỏi. Tự nhiên bà làm họa sĩ hồi nào vậy. Trước giờ đâu có thấy bà quan tâm tới mấy cái này. Cười với em chứ dek biết trả lời . Tới giờ tôi vẫn còn đang đi tìm câu trả lời cho câu hỏi của em.

2005 đi bảo tàng Hà nội với Má. Trong bảo tàng treo đóng khung lồng kiến duy nhất một lá cờ MTGPMNVN bạc  phết. Lá cờ bây giờ chỉ là một phần của lịch sử. Nằm đó. Im thin thít. Tới 2008, trong một lần rất tình cờ coi YouTube , tôi phát hiện ra lá cờ ngạo nghễ được cắm trên nóc dinh độc lập ngày 30-4 là lá cờ MTGPMNVN chứ không phải là cờ đỏ sao vàng. Tôi rùn mình hết cả tuần. Thảng thốt không biết tại sao.

Câu hỏi được đặt ra là. Tại sao lúc đó bộ đội miền Bắc lại xài cờ MTGPNMVN chứ không cở đỏ sao vàng. Vì hầu hết những người húc đổ cánh cổng dinh độc lập là bộ đội miền bắc. Mắc mớ chi lại xài cờ của MTGPMNVN? Mà tại sao lúc đó Việt Cộng miền Nam ở đâu không ra mà toàn bộ đội miền Bắc?

Tôi có một cô bạn cũng quan tâm tới những chuyện "người dưng đèo bồng bí hiểm không có dinh líu tới bản thân mất thời gian " như thế này. Tôi kể cho cô nghe. Hahahm cô cười. Không nhớ Mậu Thân à. Việt Cộng lúc đó chết hơn 90% rồi. Ở đâu còn mà đi lái xe tăng rồi cắm cờ. Tôi băn khoăn tiếp. Sau 1975, cờ GPVN tự nhiên biến mất. Hồi nào. Cách nào. Với lá cờ vàng ba sọc đỏ, người ta xé hay đem ra  đường  đốt đi. Lá cờ GPMN thì có ai làm thế không. Sao tự nhiên không còn một lá cờ nào? Tại sao? Rồi giải thích làm sao để dân miền Nam thay thế lá cờ của họ bằng lá cờ đỏ sao vàng. Ý nghĩa của lá cờ GPMNVN này là sao.... Tôi nhớ coi những cuốn film tài liệu bà con Sài Gòn bí mật may lá cờ GPVNMN chuẩn bị đón quân giải phóng vô Sài Gòn. Rầm rộ lắm . Thoát một cái. Sạch trơn. Không ai biết hay quan tâm tới nữa.

Cô không trả lời những câu hỏi hầm ba làng của tôi mà cứ tưng tửng kể. Sau giải phóng, 10% Việt Cộng còn lại either vượt biên sang đảo Guam để tránh bộ đội miền Bắc nếu không muốn bị thanh toán. Cô xài chữ "purge" ( thanh trừ). Ai còn ở lại thế nào cũng bị " purged". Chuyện Việt Cộng miền nam ở lại bị "purged" như thế nào thì chuyện ai nấy biết nhá. Quyền lực miền nam sau giải phóng thế nào vào tay ai thì mỗi người thời cuộc lúc đó sẽ là nhân chứng nhá. Còn chuyện Việt Cộng chạy sang đảo Guam là có thật. Một cô bé bạn chồng ngày xưa từ Guam sang học ở L.A kể lại chuyện này. Ba tao là Việt Cộng. Sau 1975 chạy mất đất ! Tôi heo hút nghĩ. Chạy mất. Bỏ lại bảo tàng một lá cờ. Bi và Hùng như thế nào. Ai biết !

Tất nhiên những câu hỏi này được ít nhiều giải đáp trên internet. Đầy ! Sách và film trên Youtube. Coi riết ghiền luôn. Chồng than. Em coi hoài không bị nhức đầu à. Tài liệu tôi gom góp như thế nào thì tôi sẽ không kể ra đây. Vì còn quá nhiều câu hỏi chưa có câu trả lời. Mỗi người một cách nhìn. Tôi chỉ muốn kể ra đây kinh nghiệm riêng tư của tôi tới tư cách hoạ sĩ về lá cờ GPMNN . Tại sao tôi yêu lá cờ này ! Tại sao tôi muốn làm sống lại lá cờ này chí it qua những art projects của mình. Làm sống lại một lá cờ không phải ngày một ngày hai. Tôi đang làm. Không biết chừng nào thì xong. Cứ làm thôi.

Mai mốt tiếp phần hai nhá.

Chuyện hồ bơi (I)

Sáng nay con kéo đi lúc 6 am. Mắt nhắm mắt ngủ lục đục mò ra hồ bơi. Trận này lớn nhất trong năm nên cả nhà nôn nao. Sáng vội sớm thế. Chiếm được một chổ ấm cúng ngay khán đài. Rất ưa là trung tâm. Đi bơi với Mỹ trắng riết sinh tật đâm ra hư. Cứ vô chưa biết có người ngồi không nhưng cứ bao nhiêu tấm khăn, nệm cứ trãi như rãi thảm. Bày hàng thấy mà gớm. Cũng là để . Mấy gia đình Việt vô sau có chổ mà ngồi.

Một anh ngồi. ngồi đợi ba đứa con anh với hai đứa con mình tới phiên. Kể chuyện hồi xưa ở Việt Nam đi qua Miên đánh trận.  Năm đó anh mới 16 tuổi. Tình nguyện đi vì nhóm bạn thân cùng thị xã của anh ai cũng đi hết. 16 tuổi. Dân Long An. Anh nói được tiếng Miên sơ sơ. Đùng cái đi theo đám bạn làm giao liên trinh sát mở đường máu cho bộ đội.

Nhóm bạn anh thề với nhau rằng. Đứa nào bị thương thì giúp cho đứa đó " trở thành liệt sĩ" chứ đừng để  sống mà thành thương binh.

Người viết trợn tròn mắt hỏi. Rồi ai có gan làm cái chuyện dứt điểm đó.

Anh không trả lời mà hỏi lại. Thế trước giờ em có thấy ai thương binh bộ đội cụt hai tay hai chân ngoài đường chưa? Đã hứa với nhau như thế rồi. Chết chứ sống chi cụt tay cụt chân hở em.

Hai năm Campuchia, anh đào ngũ vượt biên trở về Việt Nam cùng nhóm bạn mười người .

Trận đánh lần đó, anh bạn mới 19 tuổi trúng đạn chết. Nhóm anh cõng người chết đem về cho ba má anh. Vì anh bạn đó là con một. Cả nhóm đã hứa nếu mày chết tụi tao sẽ đem xác về cho ba má mày toàn thây. Hình như có điềm. Anh kể. Đêm trước khi chết, anh bạn thủ thỉ với anh là "tao nhớ Ba Má tao quá, tao muốn về nhà mày ơi".

Anh chết, cả đám đào ngũ thay phiên cõng xác bạn băng rừng về Việt Nam. Cứ thay phiên vừa đi vừa cõng vừa bắn trả bộ đội Việt Nam cũng như lính Campuchia. Xác người bạn mềm ra rổi bốc mùi trên vai anh và nhóm bạn anh. Cả đám thay nhau cõng ngưởi kiếm đường đi suốt chứ không có nghỉ lại. Xác bạn chết cũng không kịp quấn trong bất cứ một tấm vải nào. Người viết hỏi tại sao. Anh tưng tửng trả lời. Chạy cho lẹ mà về. Mà quấn lại thì làm sao mà cõng. Đi đường rừng chứ có được đi đường hoàng ngoài lộ cái đâu.

Về tới Vĩnh Long, thì cái xác đã hôi lắm rồi. Lúc đó cả nhóm mới đóng cho anh được cái hòm bằng gỗ rồi đưa quàng về trả cho ba má bạn. Nhóm bạn mười người, sau đám tang của anh bạn đó, côi cút với nhau còn lại chín người. Hai năm Campuchia, tóc ai cũng dài thượt như dân Hippi. Ra đường lái 67 lúc nào cũng bị công an chăn lại làm khó dễ. Chỉ vì món tóc dài Campuchia không kịp cắt. Máu bộ đội chiến trường nổi điên với cái mã tấu hận đời của một anh thanh niên thời XHCN gác ngang hông xe. Sẳn sàng xả chém nếu bị công an làm khó dễ.

Cái tang của bạn chưa tròn năm, món tóc dài hận thời cuộc cũng chưa kịp cắt thì.

Năm tháng sau anh đi vượt biên.
Cho tới ngày hôm nay. Hơn ba chục năm rồi.

Viết cho ông

Không có rảnh giờ này. Mà không viết cái này, mai mốt nó trôi tuột theo thời gian thì có mà khóc nhá Châu.

Dạo này công việc hơi bề bộn. Vì tôi nhận thêm một công việc làm vào cuối tuần. Oncall thôi. Cô bé làm chung với mình cô đang làm monitor ở một trung tâm cho người vô gia cư, ngay tại trung tâm du lịch nổi tiếng nhất của Seattle. Cô nói em làm mệt quá, nên chia ra cho tôi làm chung. Chẳng ai muốn liên tù tì làm cuối tuần. Nên hai đứa thay phiên nhau tuần này đứa này làm tuần sau đứa kia thế.

Trung tâm nằm lọt thỏm trong khu du lịch đông người qua kẻ lại. Có ai biết phía trong khu nhà kín đáo với cái ngõ sâu hun hút tận vào bên trong là chổ nương tựa vào ban ngày và cuối tuần cho hơn 150 người dân vô gia cư, từ 55 tuổi trở lên. Ngày thường, họ tới đó sinh hoạt , ăn sáng rồi ăn trưa từ 8 giờ sáng tới 4 giờ chiều. Thứ bảy chủ nhật từ 8 giờ sáng tới 1 giờ trưa. Công việc thứ bảy chủ nhật cũng nhẹ nhàng. Nói chung không có... làm chi hết. Vô đúng giờ về đúng giờ rồi... lãnh tiền thôi. Văn phòng có cái view nhìn ra biển thiệt là tuyệt vời. Bữa nào trời nắng. Đúng là cái view 5 sao cũng không bằng cái chổ tôi ngồi nha. Ban công dòm xuống người qua kẻ lại nhộn nhịp. Nước Mỹ đẹp lộng lẫy vì nó biết dấu hết cái nghèo, cái hèn và cái nhục của con người ta vào trong những trung tâm như thế này.

Cuối tuần chỉ có bốn người làm. Một người đầu bếp nấu ăn sáng rồi ăn trưa. Một mình ông đảm trách nấu cho hơn 150 (nhiều khi 200) người cuối tuần là một công việc quá sức tưởng tượng. Mà ông làm hết. Không cho ai phụ giúp chi hết. Món ăn nào cũng nóng sốt vừa ăn và rất healthy. Ông nấu ngon. Bà con khen là ông chu đáo. Và ông nấu ngon nhất từ trước tới giờ.

Một người rửa chén và một người janitor lo việc dọn dẹp sau khi trung tâm đóng cửa. Công việc của người monitor là make sure everything run smoothly, có chuyện gì thì kêu security dưới lầu khu du lịch và rồi viết report. Social worker viết report tối ngày. Một ngày tôi viết một cái dài thòng lòng là chuyện bình thường. Có bữa hai ba cái. Boring job nhưng không có không được. Ba người kia cũng là người vô gia cư hồi trước giờ trung tâm mướn làm theo một chương trình hổ trợ việc làm cho người homeless nên lúc nào cũng cần một người có "trained" xài từ chuyên môn và có background social work ở đó. Blha blah blah.

Chuyện dài dòng. Nói ra thì thế này đây.

Ông chắc 85 tuổi, hay đi tới trung tâm một mình. Rồi ngồi cái bàn cuối phòng chung với những người bạn Mỹ trắng của ông. Tay chân run lẩy bẩy. Cầm đồ ăn hay vung vải. Nhiều khi lên lấy thức ăn còn ho rủ rượi. Ông đầu bếp ghét lắm. Không cho R. xếp hàng tới lấy thức ăn mà nhờ tôi bưng tới bàn cho ông. " Không thì nó ho hết vô đồ ăn của tao".

Tôi hay bưng cho ông đầu tiên. Ông hay cám ơn. Hiền lành cười với tôi rồi ăn hết phần. Từ từ đứng lên, bận áo khoát, run lẩy bẩy đi ra khỏi trung tâm. Có lần , ông ăn xong. Khen món salad này ngon quá. Hỏi salad này là kêu bằng cái gì. Tôi lắc đầu. Không biết. Để tao hỏi ông bếp. Thôi, đừng hỏi. Tao sợ ông í lắm. Tôi hay băn khoăn. Lớn lụm khụm vậy rồi. Không có người caregiver, cứ một mình đi lên rồi đi xuống như vậy. Sợ ông té quá đi !

Hôm qua, tôi đi làm. Thấy trên bàn có một lẵng hoa thiệt to. Hỏi mần chi mà có. Ông bếp trả lời cộc lốc. Memorial Service for ông. What? Ông ấy chết tuần trước. Cái gì. Chết. Ông bếp thản nhiên. Ông  hơn 80 tuổi rồi.

Chết. Nhanh như một cái chớp mắt vậy ư. Tôi không tới trung tâm có hai tuần thôi mà.

Hai ba ông xúm quanh tôi. Mét về ông. Thế này nè.

Ông hồi xưa là captain ở Navy đó, hồi chiến tranh Việt Nam lận. Ông có lãnh tiền hưu chứ. Ông có nhà đàng hoàng. Có con có cái chăm lo. Không biết sao mà cứ chun vô đây. Ăn miễn phí. Giờ chết rồi, mất luôn khoản tiền hưu hàng tháng. Tiếc chảy nước miếng.

Nghe nè. Ông khác đế vô. Ông vô ngồi với "buddies" hồi chiến tranh Việt Nam của ông. Cựu chiến binh của Mỹ nhiều người dưới trướng của ông giờ homeless, trôi dạt tới Seattle kiếm ông. Ông không muốn bỏ rơi họ ở trong trung tâm một mình. Trung tâm thành cái "ship" của ông hơn bao nhiêu năm nay.

Tôi nghe rồi nghẹn hết cổ họng.

 Rồi ngồi tiếc hùi hụi cho tư thế của một người chỉ huy. Sống như một người lính/ đồng đội tình nghĩa  chịu nghèo, chịu hèn và chịu nhục với nhau cho tới phút cuối cùng. Có cái gì vĩ đại hơn cái đó không. Nước mắt người dưng không rơi mới là lạ.

Viết entry này để cắm một nén nhang cho ông.  Cúi đầu khâm phục một người. Thời buổi này. Chắc là hiếm lắm !

Viết cho ngày hôm nay

để tặng gia đình chồng.

Ngày này 35 năm về trước , ba chồng, mẹ chồng ( lúc đó đang có bầu đứa thứ hai được bốn tháng), bế thằng con 2 tuổi rưởi, bốn giờ sáng đi bộ từ nhà gần cầu Bông, ra đại sứ quán Mỹ với hy vọng được di tản. Ba chồng làm cho sở Mỹ nên được phép vào cổng. Nhưng lúc đó quá đông, ba chồng tôi vô được tới cửa nhưng lại để lạc mất vợ và con ở ngoài. Ông ngoành ra ngoài kiếm. Kiếm lại được thì cách nào cũng không chen vô được. Chồng tôi kể. Lúc đó, chàng vẫn còn nhớ như in cái cảnh chiếc trực thăng cuối cùng vụt bay. Dập tắt hết hy vọng của những người còn lại. Ba người ( và một cái bào thai) lại lủi thủi quành về. Trong một niềm hoảng sợ không rõ tên, không định tính. Ba cái bóng xiêu xiêu ( và một cái bào thai) trong nắng trưa tháng tư dắt díu nhau về nhà. Chờ!

Mẹ chổng tôi lúc còn sống kể hoài cho tôi nghe về cái ngày này. Lần đầu tiên mới sang Mỹ, tôi đi dự cái ngày 30-4 mà chới với khi nghe người ta gọi là ngày Quốc Hận, hay tháng Tư Đen. Tôi nhìn người ta đứng nghiêm chào cờ. Tự nhiên nước mắt lả chả rơi. Lòng nghẹn lại. Chùn xuống. Tôi nhớ là tôi nắm tay mẹ chồng tôi. Khẽ thôi. Bà quay lại. Hai mẹ con nhìn nhau. Bà gật gật đầu. Dáng bà nhỏ nhắn lắm. Bà cũng khẽ bóp tay tôi. Chắc vì thấy tôi lăn tay chùi nước mắt.

Lần đầu tiên tôi khóc vì một lá cờ khác.

Sau đó, tôi tò mò đi lục tìm hình cũ. Xem có tìm được tấm nào chụp được gia đình chồng trong ngày di tản không. Mò kim đáy biển. Nhưng bù lại. Tôi vỡ ra nhiều điều. Biết thêm nhiều thứ. Khóc nhiều hơn. Để rồi giang tay ra đón nhận nhiều thứ mới hơn mà cả 27 năm ở Việt Nam, tôi không hề biết, hoặc không để ý, hoặc không ai nói cho biết, hay chỉ vì tôi quá vô tâm.

Một vài tấm hình đã gây nhiều cảm xúc cho tôi, hay đã thay đổi nhiều quan niệm, suy nghĩ, niềm tin, và thái độ của tôi về cuộc chiến Việt Nam.

Con nít là nạn nhân tan thương nhất. Nhìn những tấm hình này, tôi hay khóc. Nhắm mắt lại, nhìn thấy Bánh Xèo và Beo. Hay Nam và Mưa. Hay Noel và Khôi. Con nít thời chạy giặc ( nhìn mấy tấm này tôi không đành lòng dùng hai chữ giải phóng nữa đâu) khốn khổ khốn nạn, mất cha mất mẹ. Hên là còn chị còn em.



Sau khi tổng thống Dương Văn Minh ra lệnh đầu hàng, người sỉ quan này đã ra trước tượng đài này, chào vỉnh biệt rồi rút súng bắn ngay vào đầu. Khi viết những dòng này, tôi vẫn còn cái cảm giác của lần đầu tiên về tấm hình này. Nổi da gà. Rồi. Khóc.



Chồng vẫn nhớ những cảnh như thế này đây. Trí óc non nớt của một đứa nhóc hai tuổi. Nhớ hoài.



Ngày này, có người chiến thắng, hân hoan.


Có người chiến bại. Là chuyện bình thường.
Nhìn cái cảnh này. Tôi đau lắm. Đau cho một thái độ. Hẹp hòi. Đê tiện. Cái cờ có tội tình chi đâu.

Mà cái cờ này, sau này cũng chẳng còn. Thế hệ trẻ X mới nhìn cái cờ này, ngơ ngơ ngác ngác. Cái cờ này của mình hả cô. Tôi gật đầu. Xót cho mình. Xót cho cái cờ. Mà xót cho tụi trẻ. Không biết chi hết. Như mình ngày xưa á.


Một ngày tháng tư trong báo chí Mỹ. Một cảnh người này chạy đi, người kia chạy lại. Toàn là người mình giết người mình.

Một ngày buồn cho gia đình chồng.
Nhưng tôi hay đùa với mẹ chồng. Thì me mới sang Mỹ được chứ.
Bà cười hiền lắm.
Ừa.
Cái số vậy rồi.
Cái số dân Việt nó vậy rồi. Biết sao được.

P.s: những tấm hình này là do tôi cóp nhăt lại trong một tuyển tập về chiến tranh việt nam trong thư viện Mỹ trong suốt một thời gian dài, với hy vọng sẽ tìm ra được hình gia đình chồng. Tôi vẫn đang tìm kiếm. Chắc suốt đời cũng chưa học hết được những gì xảy ra trong 30 năm đánh nhau ở Việt Nam. Nhưng tôi vẫn tìm. Những gì càng phải.Kiếm. Những gì cần phải biết. Cho tôi.