two flags (III)

Biểu tượng chính trị táo bạo và phản cảm

LÃ XUÂN GIANG

Ngày 17 tháng 1 năm 2009, nhà hoạt động James Du bất ngờ xuất hiện tại cuộc biểu tình chống VAALA, giăng tác phẩm “Hai Lá Cờ (Two Flags)” của họa sĩ Huỳnh Thủy Châu, và bị đám đông xông vào đánh. Ông James Du cho biết, ông chỉ muốn bày tỏ sự ủng hộ tự do ngôn luận, tự do bày tỏ ý kiến, tự do sáng tạo nghệ thuật, nhưng đám đông cực đoan đã không chấp nhận.

Dư luận, có nhiều ý kiến cho rằng, ông hoặc là muốn khiêu khích đám đông, hoặc đã không chọn đúng hình thức bày tỏ có hiệu quả. Trước đây, ông cũng đã từng làm một hành động tương tự, nhưng không bị những phản ứng thô bạo như thế. Ông từng trương biểu ngữ “ủng hộ tự do ngôn luận” trong cuộc biểu tình chống Việt Weekly, dư luận lúc đó cho rằng ông đã thực hiện một hành động can đảm.

Sự khác nhau của hai sự kiện bắt nguồn từ sự khác nhau của thông điệp mà ông James Du trưng ra. Tác phẩm “Hai Lá Cờ,” kết hợp cờ đỏ sao vàng và cờ vàng ba sọc đỏ, đối với những người biểu tình, cổ võ cho thông điệp chính trị “hòa hợp hòa giải” hơn là cho tự do ngôn luận thuần túy. Điều này giải thích được thái độ phản ứng mạnh mẽ điên cuồng của đám đông so với lần trước, mặc dù, đánh người chỉ vì thể hiện ý kiến của mình, là một hành động đáng lên án và không thể chấp nhận được trong một xã hội dân chủ tự do và pháp trị.

Mặc dù được nhắc đến nhiều, nhưng tác phẩm “Hai Lá Cờ” vẫn chưa được khảo sát như là một tác phẩm nghệ thuật. Có nên coi “Hai Lá Cờ” là một tác phẩm nghệ thuật thuần tuý? Hay là một thông điệp chính trị? Hay cả hai, và ở chừng mực nào? Giá trị của nó ra sao?

Một tác phẩm nghệ thuật có thể được bàn luận ở nhiều khía cạnh. Khía cạnh nghệ thuật trên những yếu tố như màu sắc, đường nét, bố cục, vật liệu. Nhưng ngoài ra, một tác phẩm nghệ thuật còn dính liền với khía cạnh cảm xúc và lý trí nữa. Tác phẩm “Hai Lá Cờ” không thể coi là một tác phẩm nghệ thuật thuần túy và phi chính trị, bởi vì, nó được thai nghén, sáng tạo, và vận dụng nội dung chính trị, trong bối cảnh chính trị còn nóng hổi. Ngay cả tác giả khi sáng tạo ra tác phẩm cũng đã bày tỏ quan ngại về một triển vọng biểu tình có thể xảy ra.

Hai lá cờ quốc cộng được ghép lại với nhau là một hình tượng táo bạo, tạo sự chấn động tâm lý đối với người xem. Tuy nhiên, đó không phải là một ý tưởng mới mẻ, bởi vì nó đã thoáng qua trong suy nghĩ của nhiều người. Đối với xã hội Việt Nam, cuộc nội chiến dai dẳng, với nhiều hệ lụy tàn khốc của nó, khiến không ai là không nghĩ tới tất cả những điều đã xảy ra, có thể xảy ra, và không xảy ra. Trong đó, tất nhiên có sự kết hợp hòa giải. Nhưng vì khoảng cách quá to lớn trong lòng người cả ở hai phía quốc gia và cộng sản, về quan điểm và hận thù, đã khiến ít ai cảm nhận là một thời điểm thuận tiện cho một kết hợp đã đến.

Vì thế, khi họa sĩ Huỳnh Thủy Châu cụ thể hóa sự kết hợp Quốc Cộng qua tác phẩm “Hai Lá Cờ” đã nhận được hai loại phản ứng rõ rệt. Một là lồng lộn chống đối, bởi vì sự “phản cảm” chính trị cực độ đến những gì họ tin tưởng.

Phía cộng sản không chấp nhận cờ vàng ba sọc đỏ. Phía quốc gia cũng chẳng chấp nhận cờ đỏ sao vàng. Phản ứng thứ hai, là người xem hiểu được ý của tác giả muốn nói gì, nhưng không rung động với tác phẩm, bởi vì, điều kiện cần thiết cho cảm xúc chưa có đủ. Biểu tượng hai lá cờ không đại diện cho cảm xúc về quan hệ trong ngoài của người Việt Nam hôm nay. Mặc dù, hai bên đã thông thương, qua lại. Người quốc gia ở hải ngoại có thể về Việt Nam, nhìn tận mắt những đổi thay, chia sẻ, và thông cảm với hoàn cảnh đời sống. Ngược lại, người cộng sản cũng đã vào Nam, ra nước ngoài để hiểu về suy nghĩ của người quốc gia ở hải ngoại. Nhưng tuyệt nhiên, những cảm thông này không dựa trên nền tảng chính trị, mà được dựa trên nền tảng nhân bản, đời sống và con người. Biểu tượng cờ đỏ sao vàng và cờ vàng ba sọc đỏ chỉ gợi lên những ý tưởng và cảm xúc liên quan đến chính trị, chiến tranh, và tranh chấp vẫn còn đang tiếp diễn, hơn là liên quan đến những điều nhân bản.

Về mặt nghệ thuật, tác giả sử dùng vật liệu “mền vá đắp” theo trường phái nghệ thuật dân gian Gen Bend Quilt của người da đen miền Nam nước Mỹ. Đây là ý tưởng hay, bởi vì hình thức mền truyền đạt cảm xúc ấm áp khá hữu hiệu. Tuy nhiên, việc thực hiện tác phẩm đã không nắm bắt được hết những yếu tố làm nên sự ấm áp đó. Sự ấm áp bắt nguồn từ niềm say mê thể hiện qua từng mảnh vải nhỏ được công phu lắp ráp lại với nhau, những nét chỉ không đồng đều, nhưng cẩn trọng, gợi cho người xem sự chậm rãi, chân chất, và chân thành.

Khi khảo sát tác phẩm “Hai Lá Cờ,” người xem có cảm giác của một sự vội vã trong việc thực hiện công trình vá đắp. Những mảnh vải đỏ được may chồng lên, thay vì được khâu nối lại, tạo nên một bề mặt không bằng phẳng. Màu sắc của “Hai Lá Cờ” không đủ ấm áp. Nền màu vàng chanh và màu đỏ cam tươi, đối chọi, làm người xem ước ao một màu vàng và màu đỏ đậm đà, hài hòa hơn. Nếu hai màu vàng đỏ còn có nhiều sắc độ đa dạng, được tách ra thành những mảnh nhỏ, nối kết lại sẽ làm cho tác phẩm có một chiều sâu cần thiết cho một đề tài có nhiều tầng nhạy cảm. Tuy trên mặt vải có thêu những những thông điệp, nhưng không để lại ấn tượng mạnh mẽ.

Về mặt ngôn ngữ tạo hình, tác giả chỉ dừng lại ở mức kết hợp có tính cách trang trí. Sự sáng tạo của tác phẩm chỉ là tạo ra một sự hài hòa đường nét và cân bằng của những mảng màu. Tuy nhiên, đường nét và những mảng màu khá đơn giản, không có đủ độ giao động cần thiết để với lên tới tầng cảm xúc của những người xem Việt Nam đã trải qua kinh nghiệm chia đôi đất nước, chiến tranh, vượt biên, và di dân.

Tác phẩm “Hai Lá Cờ” thành công một cách tương đối về mặt hình họa, nhưng thất bại vì đã không đạt được chiều sâu của đề tài. Ý tưởng kết hợp quốc cộng, qua tác phẩm, không thuyết phục, thậm chí còn tạo ra sự phản cảm. Có thể có nhiều người đến xem, nhưng sẽ có rất ít người có ý muốn muốn đắp một cái mền như thế cho những khoảng cách Việt Nam chưa được lấp lại trong lòng họ.

Giá trị của tác phẩm là sự táo bạo của họa sĩ. Chính sự phản cảm của tác phẩm đã giúp tạo nên những xung đột và tranh luận trong cộng đồng Việt Nam. Nhưng nhờ đó, cộng đồng Việt Nam có những đánh giá và tự hiểu mình hơn. Một trong những vai trò của nghệ thuật là tạo nên sự tranh luận và nhận thức.

Tác phẩm “Hai Lá Cờ,” dù vô tình hay cố ý, đã đóng một vai trò xúc tác một cách đắc lực. Tuy nhiên, tác phẩm chỉ dừng lại ở mực độ khởi động một cuộc tranh luận. Tác phẩm đã không đưa ra một đề xuất nhận thức mới mẻ nào.