8/21/10

Tranh Trần Trung Tín

Chân dung Trần Trung Tín của Bùi Xuân Phái


Trần Trung Tín là người miền Nam,tham gia Việt Minh, rồi đánh Pháp. Sau 1954, Trần Trung Tín
định cư tại Hà Nội. Với khuôn mặt đẹp trai và tài diễn xuất, ông được tuyển chọn đóng nhiều bộ phim tuyên truyền cách mạng cho xưởng phim Hà Nội lúc đó.



Trần Trung Tín rất lãng mạn. Lãng mạn theo kiểu yêu đương " nhăng nhít tiểu tư sản " . Ngoài việc đóng phim, ông hay làm thơ. Thơ ông đề cập nhiều tới giá trị Em, Tình yêu, Chim Sẻ. Vốn là những đề tài cấm kỵ lúc bấy giờ ở Hà Nội. Nên cán văn hóa có lần phê bình Trần Trung Tín không có lập trường cách mạng. Có lần, ông làm thơ chọc ghẹo chi với một cán bộ văn hóa. Bị thọc mạch lại, ông bị các đồng chí công an văn hóa ( lại văn hóa) thẫm vấn liên tục bốn tiếng đồng hồ.



Đây là bức tranh đầu tiên của ông. Ngay sau cuộc thẩm vấn.Một người đàn ông trần truồng ôm đầu gục gối ngồi trên bậc tam cấp trong một không gian kín mít, che chắn bằng một khung cửa sổ thật to phía sau.Dáng người khòm khòm, cắm mặt xuống đất thể hiện một thái độ bất mãn, thua cuộc với cái chế độ chỉ biết kềm kẹp tư duy và kiểm soát mọi suy nghĩ của người nghệ sĩ. Cuốn sách vứt chõng chơ kế bên là hành động của Trần Trung Tín ly khai với lý tưởng mà ông đeo đuổi.

Bức tranh này có một người Pháp mua , mãi sau này, ông này đem trả lại người nhà Trần Trung Tín. Nói là bức này là tài sản quí giá của nền nghệ thuật Việt Nam. Không biết giờ ở đâu nữa.Ở Việt Nam có ai quan tâm không?

Xưởng phim Hà Nội không sa thãi ông. Vì ông là đảng viên. Nhưng cũng không dùng ông nữa. Vì ông có vấn đề. Sáng sáng đạp xe tới cơ quan, ngồi cho hết giờ rồi lóc cóc đạp xe về.Vì nếu không làm vậy, ông cũng không biết làm gì cho hết cả ngày.


Ông làm bạn với rượu. Say bét nhè trong hai năm.Bạn bè cũng không dám gặp ông. Vì sợ dính líu với công an.Vợ ly dị. Dắt con đi mất. Ông nói. Ông bắt đầu vẽ từ lúc ấy. Nếu ông không vẽ. Ông nói.Thì chắc lúc đó ông đã tự tử cho rồi.

Cái sàn nhà mấy mét vuông trở thành xưởng vẽ hằng đêm của ông.Vẽ, vẽ, vẽ. Vẽ trong tiếng bom rơi, tiếng đạn nổ.Chong dầu vẽ Hà nội cột đèn sơ tán. Vẽ cái thê thảm của chiến tranh.

Hình ảnh chim sẽ và cô gái ngóc đầu tròn mắt nhìn lên trời là một đề tài muôn thuở của ông. Cứ ngóc mỏ lên mà hỏi ông Trời. Sao đời buồn thế.



Tôi biết tới tranh Trần Trung Tín khi đang học Master trên Davis. Trên tầng tư thư viện Sheild của Davis có hai cuốn sách hội họa Việt Nam. Một là cuốn 100 danh họa của Việt Nam do hội Mỹ thuật Việt Nam chọn lựa và xuất bản. Cuốn thứ hai là Trần Trung Tín của Sherry Buchanan do một nhà xuất bản của Anh xuất bản.


Tò mò, lật cuốn sách bìa đỏ với chữ Trần Trung Tín ra, tôi sững sờ từ trang này qua trang khác, từ bức hình này qua bức hình khác. Tôi renew cuốn sách, giữ làm của riêng trong hai năm học. Tự tiếc tiền không mua đó. Hic.


Từ ngày biết tranh của ông, tôi tự thú là tôi bị ám ảnh và sau này , cách vẽ, cách nhìn nhận về nghệ thuật của tôi bị ảnh hưởng rất nặng nề với lối vẽ ngơ ngác, buồn buồn, cô đơn của ông.Cái ghét nhất là tôi phải đọc thơ của ông bằng tiếng anh. Vô duyên dễ sợ. Vẫn ước ao có ngày đọc nguyên bản tiếng Việt thơ của ông. Do người Việt xuất bản.

Ông là họa sĩ không chuyên. Vẽ để đối phó với đời. Vẽ để khóc. Vẽ không dám cho ai coi. Vẽ không bán. Hình ảnh người đàn bà trần truồng cõng con luôn là một thứ trữ tình trong tranh của ông. Như bù đắp lại những thiếu thốn tình cảm đàn bà, gia đình của ông trong thời gian này.


Ông vẽ rất nhiều con nít mồ côi, đàn bà trần truồng , những như nạn nhân chính trong chiến tranh. Bức nào cũng buồn vậy á.
Vẽ rồi phải cất dấu đi. Trong những năm 1970 ngoài Hà Nội, những hình ảnh nude, buồn, cô đơn, tôn giáo thế này không được chấp nhận. Vào tù chứ chẳng chơi.Thời đó vẽ phải "up beat", tuyên truyền, hình ảnh phải cao ngạo, hùng dũng. Chứ gù gù, buồn buồn, vú đàn bà nhể nhại như thế này không có lợi cho cách mạng nhá.

Những bức ngồi thiền, lần tràng hạt như thế này miên mang trong tranh Trần Trung Tín.Tôi yêu cái chất màu đất chằng chịt quẹt một cách rất bạo lực trên nền giấy báo. Nét cọ thể hiện sự tức tối, ấm ức vang vang mà lặng im trong lòng.

Hết Phật rồi Chúa thế này thì không dấu trên gác xép, thì không được. Ông cất dấu hơn cả ngàn bức vẽ như thế này trong nhà mình, rồi nhà bạn, nhạc sĩ Từ Huy (?). Sau này, lúc ông dời vào Nam, chủ nhà mới thật thà không biết, đem ra ....làm mồi nhúm lửa. Chỉ có hơn 300 bức gởi bên nhà nhạc sĩ Từ Huy là còn giữ lại được. Sau 1975, nhạc sĩ cẩn thận gói ghém chu đáo tắt cả tranh của ông, đem vào Nam cho gia đình ông. Bảo tàng Singgapore mua lại hết ráo nhá.

Những nét vẽ nguệc ngoạc của ông trên giấy báo luôn làm tôi rùn mình.Báo ngày xưa. Toàn tuyên truyền. Ông cứ tuông ra cái nổi cô đơn, cái buồn chiến tranh lên mặt báo.Tuyên truyền cho cái tâm tình cá nhân của ông.Ông nghèo, không tiền họa phẩm. Mà có tiền cũng không được mua vì ông không phải hoa sĩ. Họa phẩm thời đó chỉ phát cho họa sĩ. Mua chợ đen thì tiền đâu mà mua.Ông vẽ trên giấy báo, vẽ trên bao gạo. Các chuyên viên nghiên cứu về tranh Tín hay đặt câu hỏi về loại sơn dầu mà Tín dùng để vẽ. Không hẳn là sơn dầu họa sĩ Việt Nam thời đó thường dùng. Cũng không hẳn bột màu. Tín nói. Lúc đó, có cái gì xài cái đó. Ông cũng chẳng biết màu nào với màu nào. Cứ có cái gì quẹt được là quẹt thôi.

Bùi Xuân Phái là một trong những họa sĩ hay chia phần màu hàng tháng cho ông vẽ ngày xưa. Hai người thân thiết với nhau. Có lẽ vì cả hay đều có vấn đề với công an ngày xưa. Một người không chuyên, lúc nào cũng ái mộ và muốn học hỏi người kia. Còn.

Phái là họa sĩ chuyện nghiệp. Nhưng lúc nào nhìn tranh Tín, cũng nói. Ước chi ông vẽ được như Tín.Nhờ Phái động viên, chia thuốc lá, chia tiền, chia họa phẩm, Tín có chút niềm tin và nghị lực vẽ nhiều hơn.



Hai bức này Tín vẽ Hà Nội. Một lần coi tranh Phái, tôi rùn mình nhìn những trừu tượng của Phái, có cái na ná thế này. Chắc sẽ có người kêu Tín ảnh hưởng Phái. Sao không thể nói, Phái ảnh hưởng cái ngô nghê, ngơ ngác, vụn về, chân thật của Tín?

Bức này của Phái.
Bức này của Phái.


Lúc sau, tranh Hà Nội lổ chổ của Tín ra thế này. Như khung cửa sổ chong đèn vàng vọt, im lìm ban đêm của Tín.

Thế này nè
Ngoài Phái ra, Tín không còn ảnh hưởng tới bất cứ một trường phái nào khác. Mà tranh của Tín đã đạt tới mức trừu tượng như thế này. Không làm người ta ngạc nhiên sao được.

sau 1975, ông bỏ Đảng, vô Sài Gòn, làm lơ xe. Bức này kêu là" Em không được đi học". Vẽ trên giấy chụp hình. Người vợ sau này của Trần Trung Tín tên Nga. Trước giải phóng làm thợ chụp hình. Bà là động lực duy nhất lúc đó cho Tín tiếp tục vẽ. Bà Nga buôn thúng bán bưng kiếm tiền cung cấp họa phẩm và giấy cho Tín. Sau này bà làm chủ một gallery trong Sài Gòn, chuyên về tranh của Tín. Hình như là Mai Gallery? ( vụ này ai biết cho dùm thông tin nhá).

Trần Trung Tín vô Sài Gòn, tiếp tục ghi nhận cảnh miền Nam sau giải phóng, cũng buồn điều hiu như cảnh miền bắc ngày xưa lúc chiến tranh. Đàn bà con gái, buồn sốc con mắt.
Những hình ảnh đàn bà trần truồng một mình bế con trong giai đoạn ở Hà Nội được thay thế bằng những bức tranh thể hiện từng nhóm với nhiều người đàn bà với con nít . Mặt mày biến dạng méo mó.


Những linh hồn cù bơ phất phơ, như bóng ma . Tranh Tín trong giai đoạn này vẽ người không có miệng. Cũng như ông, nhân vật trong tranh của ông không nói được. Mà nói cũng chẳng để làm gì. Tranh ông đã nói dùm ông hết rồi. Coi tranh ông, chỉ nghe được tiếng thở dài dội ngược vào lòng thôi.

Một lần nữa, ông lại cứ quay về với tôn giáo để tìm cho mình một lý giải. Vì sao cuộc đời này, với ông, lại buồn và cô đơn, đau đớn đến tột cùng như vậy?


Cũng lại chim với người, ngẩn ngơ. Giải phóng rồi mà.

Trần Trung Tín có lẽ là người họa sĩ DUY NHẤT trong nước lúc đó đề cập tới vấn đề thuyền nhân



Người chết trên biển. Mêng mông dưới lòng biển là một nghĩa địa của thuyền nhân.


Nhìn những bức tranh này, tôi khóc. Cảnh con thuyền chòng chành vượt sóng trên những cây thánh giá trong đêm. Nhớ tới một người thuyền nhân đã có lần nói trên You tube. Biết đi là chết. Mà cứ phải đi thôi.



Cái kiểu vẽ trừu tượng từ hồi ngoài Hà Nội, vô tới Sài Gòn thì thành ra như vậy đó.

Sau này, tranh của ông được người ngoài Việt nam biết, thì tên tuổi ông mới được người ta biết tới. Người ta mệnh danh cho ông là Munch của Việt Nam ( Edvard Munch họa sĩ người Hà Lan, chủ nhân của bức tranh nổi tiếng The Scream- Tiếng Thét ). Người ta còn phết cho ông cái danh hiệu. Người họa sĩ theo trường phái Expressionism (Ấn tượng) duy nhất của Việt Nam (thời ông và có lẽ cả bây giờ - nếu ai có thể giới thiệu một người khác, cho tôi xin ).

Cuốn sách về hội họa Việt Nam thứ hai trong thư viện của UC Davis, giới thiệu 100 người họa sĩ nổi tiếng nhất Việt Nam thế kỷ 20, có qua loa phết cái tên của ông. Với một lời giải thích nhẹ nhàng thế này. Ông bị tâm thần nên mới vẽ như vậy á.

Tôi cũng muốn bị điên như ông!

Note: những hình ảnh trên lấy từ cuốn sánh Trần Trung Tín (Amazon out of stock rồi nha). Bức chân dung đầu tiên lấy trên FaceBook của Bùi Xuân Phương,  có xin phép đàng hoàng nha.
Hai bức của Phái thì lấy mà không xin phép được vì bi Phương kick out ra Facebook từ lâu rồi nha.

ps: rất quan trọng  nhá . Nhớ xem phần cập nhật của hoạ sĩ Trần Trung Tín ở đây